Statystyki wskazują, że odsetek wygranych postępowań jest zdecydowanie po stronie instytucji finansowych, a orzecznictwo w zakresie SKD dopiero się kształtuje – mówi adw. Katarzyna Konieczna z kancelarii RK Legal.
Łukasz Pałka, ZPF: Ile zapytań dotyczących Sankcji kredytu darmowego (SKD) przesłanych przez polskie sądy czeka obecnie na rozstrzygnięcie w Trybunale Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE)?
Adw. Katarzyna Konieczna, RK Legal: Według informacji, które posiadam, na koniec lutego 2025 r. na rozstrzygnięcie czeka aż pięć spraw zainicjowanych przez sądy krajowe, które w każdej zadają szereg pytań prejudycjalnych. Dotyczą istotnych dla SKD kwestii w zakresie m.in. obliczania Rzeczywistej Rocznej Stopy Oprocentowania (RRSO), pobierania przez instytucje finansowe odsetek od pozaodsetkowych kosztów kredytu, praktyk związanych ze zmianami opłat i prowizji.
Sądy pytają też o interpretację pojęcia kwoty wypłaconego kredytu czy obowiązek sądu do kompleksowej analizy umowy pod kątem potencjalnych naruszeń, prowadzących do zastosowania SKD, nawet jeżeli konsument nie wskazał konkretnych naruszeń w oświadczeniu/pozwie.
Ta lista jest bardzo długa…
Ale na razie nie wiadomo, kiedy TSUE będzie rozpatrywał te sprawy. Jednocześnie można spodziewać się, że liczba zapytań do TSUE o SKD będzie rosła. Przy czym -zgodnie z danymi prezentowanymi przez Trybunał – średni czas oczekiwania na odpowiedź w sprawie pytań prejudycjalnych wynosi około 1,5 roku. Mając to na uwadze, można rzec, że koniec 2025 r. i początek 2026 r. będą przełomowe w tym aspekcie.
Ostatnia głośna odsłona sporów związanych z SKD to wyrok TSUE z 13 lutego. Przypomnijmy, o co chodziło w tej sprawie.
Skarżący, powołując się na SKD, domaga się uznania, że zaciągnięty w instytucji finansowej kredyt jest wolny od odsetek i opłat. Zarzuca m.in. błędy w zakresie dopełnienia obowiązków informacyjnych przy obliczaniu RRSO, na co wpływ miało naliczanie odsetek od kredytowanej prowizji i innych kosztów pozaodsetkowych.
Mówiąc wprost, ewentualny błąd instytucji finansowej przy informowaniu konsumenta o wysokości RRSO ma skutkować tym, że kredyt jest bezpłatny i należy zwrócić wyłącznie pożyczony kapitał?
Tak. Chociaż w przestrzeni publicznej pojawiły się bardzo optymistyczne dla konsumentów interpretacje wyroku TSUE, to warto wnikliwie go przeanalizować.
Kluczowe jest w nim bowiem wskazanie na zasadę proporcjonalności. TSUE uznał, że nawet jeżeli zaprezentowane kredytobiorcy RRSO jest zawyżone, to nie musi to automatycznie stanowić naruszenia obowiązku informacyjnego – to do sądu krajowego należy ocena, jaki wpływ ten ewentualny błąd mógł mieć na decyzję konsumenta.
Ten wyrok nie potwierdza więc często pojawiającej się wśród prawników opinii o tym, że w sporach konsumentów z instytucjami finansowymi TSUE staje po stronie konsumentów.
Ta prokonsumencka linia orzecznicza TSUE była zauważalna przede wszystkim w sprawach frankowych. W przypadku SKD dopiero się ona tworzy, ale faktycznie ostatni wyrok nie jest jednostronny – wybija się w nim bowiem wspomniana zasada proporcjonalności.
Jak ją rozumieć w kontekście spraw związanych z SKD?
Musimy sięgnąć do genezy SKD – polskie przepisy na podstawie unijnej dyrektywy zostały przecież wprowadzone już w 2001 r. i od tamtej pory były kilkukrotnie nowelizowane. Jednak od samego początku ich autorzy wskazywali, że sankcja ma być skuteczna, odstraszające, ale i proporcjonalna.
Już w 2016 r. TSUE podkreślał, że umowę kredytową można uznać za nieoprocentowaną i bezpłatną, o ile zaniedbanie obowiązków informacyjnych pozbawiło konsumenta możliwości oceny ciążącego na nim zobowiązania.
Każdorazowo sądy powinny więc badać, jakie były okoliczności podpisania umowy i oceniać fakty, które miały znaczenie dla konsumentów przed zaciągnięciem pożyczki lub kredytu.
By ocenić, czy przedstawione przez instytucję finansową informacje wpłynęły na decyzję kredytobiorcy?
Dokładnie. Jeśli po takiej analizie sąd uzna, że dane naruszenie nie miało wpływu lub miało niewielki wpływ na decyzję konsumenta co do zawarcia przez niego umowy i oceny zakresu ciążącego na nim zobowiązania, to w rezultacie sąd powinien oddalić powództwo w całości, uznając, że skorzystanie w takiej sytuacji z SKD byłoby nieproporcjonalne, nadmierne do wagi i wpływu konkretnego naruszenia obowiązku informacyjnego.
Na tym właśnie polega zasada proporcjonalności.
Obecnie trwają prace nad implementacją do polskiego prawa nowej dyrektywy unijnej z 19.11.2023 r. Polska ma na to czas do listopada 2026 r. To dobry moment, by dyskutować o SKD i zastanowić się nad tym, by w nowelizacji wyraźnie przypomnieć o zasadzie proporcjonalności i zaproponować nowe rozwiązania w tym zakresie.
To nawet tym istotniejsze, że dyrektywa z 2023 r. rozszerza katalog produktów finansowych, które będą objęte przepisami o SKD. Wejdą do niego np. kredyty w rachunku bieżącym, w przypadku których kredyt musi zostać spłacony w terminie jednego miesiąca czy najem/ leasing z opcją wykupu.
Ile spraw dotyczących SKD jest obecnie rozpatrywanych przez polskie sądy?
Stan na koniec 2024 r. to około 11 tysięcy spraw. Zjawisko przybiera na sile.
Dlaczego, skoro przepisy nie są nowe?
Ogromny wpływ mają to na to kancelarie, które często budują w klientach instytucji finansowych przekonanie, że kredyt lub pożyczkę można mieć za darmo.
Klienci są wprowadzani w błąd?
Nazwałabym to bardzo uproszczonym schematem udostępniania informacji, przekazem marketingowym, powiązanym z masowym pisaniem pozwów, przy powoływaniu się na wszystkie możliwe zarzuty.
Tymczasem kredytobiorcy powinni pamiętać, że sprawa SKD wcale nie jest jednoznaczna. Statystyki wskazują, że odsetek wygranych postępowań jest zdecydowanie po stronie instytucji finansowych, a orzecznictwo w zakresie SKD dopiero się kształtuje.
***
Już 20 mara 2025 r. podczas Kongresu Regulacji Prawnych z Obszaru Zarządzania Wierzytelnościami Katarzyna Konieczna wystąpi z prezentacją: „Sankcja kredytu darmowego – jak branża wierzytelności powinna się przygotować?
Organizatorem wydarzenia jest ZPF. Szczegóły są dostępne na stronie: https://zpf.pl/kongres-regulacji-prawnych/
